Legenda św. Stanisława

Puccio Capanna, Męczeństwo św. Stanisława, fresk, XIV w.

Legenda św. Stanisława (łac. Legenda s. Stanislai, Vita minor) – średniowieczny łaciński utwór hagiograficzny przedstawiający życie św. Stanisława, autorstwa Wincentego z Kielczy, napisany prawdopodobnie w roku 1253 lub 1254.

Zabójstwa św. Stanisława – Jan Matejko (źródło: domena publiczna).

Okoliczności powstania

Postać św. Stanisława była głównym motywem twórczości Wincentego z Kielczy. Biskup krakowski Stanisław zginął w 1079 w wyniku konfliktu z królem Bolesławem Śmiałym. Pierwsza relacja o tym zdarzeniu pojawiła się Kronice polskiej Galla Anonima. Przekaz ten był dość powściągliwy i obarczał winą obie strony konfliktu. Późniejsza Kronika autorstwa Wincentego Kadłubka przesuwała winę w stronę króla i do tej tradycji nawiązał Wincenty.

Kanonizacja św. Stanisława – Tryptyk ołtarzowy, fragm., 1500r. / Kościół p.w. św. Stanisława w Bielsku-Białej

Wstępne kroki w sprawie kanonizacji św. Stanisława podjął papież św. Grzegorz VII, ale ze względu na trudną sytuację papiestwa i rozbicie dzielnicowe Polski nie udało się jej doprowadzić do końca. Ponownie kanonizacją zajął się w 1229 roku biskup bł. Iwo Odrowąż, starania te kontynuował biskup bł. Jan Prandota.

Na polecenie biskupa Odrowąża dominikanin Wincenty z Kielczy napisał żywot Świętego, a za biskupa Prandoty sporządzono księgę cudów.

W roku 1250 papież Innocenty IV wyznaczył specjalną komisję do przeprowadzenia procesu. W jej skład wchodził arcybiskup gnieźnieński Pełka (Fulko), biskupa wrocławskiego Tomasza I i opata lubiąskiego Henryka. Sporządziła ona protokół z którym w 1251 roku do Rzymu wysłani zostali doktor dekretów, mistrz Jakub ze Skarszewa, mistrz Gerard, dominikanie i franciszkanie. Papież zlecił uzupełnienie prac komisji i wysłał do Polski franciszkanina, Jakuba z Velletri, aby ponownie zbadał księgę cudów i sprawdził czy kult był oddawany nieprzerwanie.

Intensywne starania o kanonizację Stanisława podjął biskup Jan Prandota, a sama kanonizacja została przeprowadzona w 1253. Św. Stanisław stał się symbolem dążeń do jedności narodowej w okresie rozbicia dzielnicowego, zaś twórczość Wincentego z Kielczy przyczyniła się do wykreowania i rozpowszechnienia obrazu biskupa-męczennika.

Trumna-relikwiarz ze szczątkami świętego w Katedrze Wawelskiej / Według legendy, przyczyną fundacji relikwiarza była pomoc aniołów, które budząc biskupa Marcina Szyszkowskiego (przebywającego w pałacu biskupów krakowskich w Kielcach), uratowały go i jego świtę od pożaru, który wybuchł w pałacu.

Nad relikwiarzem wiszą trzy lampy: środkowa, będąca darem księżnej Izabeli Czartoryskiej, pochodzi z 1805 roku, a boczne, ufundowane przez kardynała Jana Puzynę, z 1900 roku.

Sarkofag Św. Stanisława w Katedrze na Wawelu.

W skarbcu Katedry znajduje się złoty relikwiarz na kości ramienia, dar kanclerza Tomasza Zamoyskiego z 1632 roku. Przechowywane są również dwa relikwiarze na kości czaszki, jeden z nich ofiarowała w 1424 roku królowa Zofia Holszańska, żona Władysława Jagiełły, jako wotum koronacyjne. Drugi, pochodzący z 1504 roku, ufundowała Elżbieta Rakuszanka, żona Kazimierza Jagiellończyka, wykonany ze złota i wysadzany drogimi kamieniami jest noszony w czasie corocznej procesji ku czci św. Stanisława.

Relikwiarz na głowę św. Stanisława, ok. 1504r. / Dar Elżbiety Rakuszanki

 Ornat ze scenami z życia św. Stanisława, 1503r. / W ostatnim dolnym kwadracie preteksty znajduje się herb fundatora – Szreniawa

Data powstania utworu nie jest pewna. Legenda korzysta z materiałów źródłowych, takich jak dwie bulle papieża Innocentego IV z 1253, w tym odnosząca się do kanonizacji św. Stanisława, zatem rok 1253 jest najwcześniejszą możliwą datą.

Zabójstwo św. Stanisława / Bazylika p.w. św. Jozafata w Milwaukee, Wisconsin

Oprócz kronik Galla Anonima i Wincentego Kadłubka oraz bulli papieskich autor Legendy korzystał również z Żywota św. Dominika Piotra Ferrandiego, Kroniki polsko-węgierskiej i prawdopodobnie żywotów św. Wojciecha. Tekst Legendy zachował się w wielu rękopisach z XIV i XV wieku.

Nie zachowała się przedmowa oraz zakończenie. W późniejszych latach, prawdopodobnie między 1257 a 1261, Wincenty opracował drugą wersję żywota św. Stanisława, nazywaną Vita maior.

Św. Stanisław na średniowiecznym witrażu  w klasztorze Dominikanów w Krakowie /File:File-Gothic stained glass window from Dominican Monastery in Kraków02.jpg / CC BY-SA 3.0

Treść utworu

Legenda składa się z 35 rozdziałów, opisujących życie świętego Stanisława oraz pośmiertny tryumf. Zawiera też nawiązanie do dziejów Polski (rozdz. 19-30), sylwetkę Bolesława Śmiałego oraz opis konfliktu króla i biskupa.

Sylwetka Stanisława

Sylwetka św. Stanisława wykreowana jest zgodnie z trzynastowiecznym wzorcem idealnego biskupa. W związku z tym biografia zawiera wiele anachronizmów, np. św. Stanisław odbywa studia na zagranicznych uniwersytetach, które w XI w. jeszcze nie istniały, lub nadaje urzędy charakterystyczne dla późniejszych czasów.

Również cnoty świętego ukazane są zgodnie z konwencją z XIII w. Biskup odznaczał się niezwykłymi zaletami, prowadził przykładne życie, zachowywał skromność. Wobec podwładnych był surowy, ale sprawiedliwy i bezstronny. Okazywał miłosierdzie grzesznikom i biednym. Nawoływał do poprawy króla Bolesława, a gdy to nie skutkowało, unikał jego towarzystwa. Daleki był od pożądania cielesnego i żył w czystości. Zabiegał o dobro materialne Kościoła.

Wskrzeszenie Piotra z Piotrawina

Częścią Legendy jest obszerna opowieść (rozdz. 11-18) o wskrzeszeniu Piotra z Piotrawina. Stanisław zakupił od rycerza Piotra wieś. Po śmierci Piotra jego bracia zażądali zwrotu wsi. Sąd nakazał Stanisławowi dowieść prawa do posiadłości. Świadkowie odmówili poparcia w sądzie, więc Stanisław poprosił o odroczenie rozprawy na trzy dni. Przez ten czas modlił się i pościł. Gdy nadszedł czas rozprawy, kazał rozkopać mogiłę, wskrzesił Piotra, który potwierdził prawo własności, a następnie został przez Stanisława ponownie odprowadzony do grobu.

Konflikt z Bolesławem Śmiałym

Jan Matejko, Bolesław Śmiały

Opis skonfliktowanego z biskupem króla Bolesława Śmiałego stał się pretekstem do przedstawienia dziejów Polski. Pominięty został Mieszko I, zaś jako idealni władcy zostali ukazani Bolesław Chrobry i Kazimierz Odnowiciel. Początkowo również Bolesław Śmiały wykazywał cnoty równe swoim przodkom, jak waleczność i hojność. Przerodziły się one jednak w wady – waleczność graniczyła z dumą osobistą i lekkomyślnością, zaś hojność z rozrzutnością. Bezpośrednią przyczyną konfliktu Bolesława z biskupem Stanisławem stało się według Legendy okrucieństwo króla wobec buntujących się poddanych, których Stanisław wziął w obronę. Przebieg zdarzeń opisany został zgodnie z przekazem Kroniki Wincentego Kadłubka. Sens zdarzeń ujawnił się po śmierci Stanisława. Biskup stracił życie, ale odniósł zwycięstwo moralne. Rozrzucone na polu szczątki Stanisława zrosły się w nadprzyrodzony sposób, zaś król został zmuszony do ucieczki z kraju. Na wygnaniu popadł w szaleństwo i popełnił samobójstwo. Zbrodnia króla stała się przyczyną upadku Polski, zniszczeń kraju i cierpień ludności.

Staloryt ręcznie kolorowany z poł. XIX w. ze zbiorów Mikołaja Korneckiego Fot. archiwum

***

Jeszcze nie tak dawno grób św. Stanisława był celem pielgrzymek, gdzie proszono i dziękowano za otrzymane łaski. Złożono tu sztandary zdobyte pod Płowcami, Grunwaldem i chorągiew tureckiego wezyra z odsieczy wiedeńskiej.

Msza Św. w 750-lecie kanonizacji św. Stanisława, 10 maja 2003r. / Legat papieski kard. Józef Ratzinger i kard. Henryk Gulbinowicz

Po kanonizacji kult, który rozwijał się w Krakowie, rozszerzył się na wszystkie dzielnice Polski, a także na Czechy i Węgry, a relikwiami Świętego obdarzono znaczniejsze kościoły w całej metropolii gnieźnieńskiej. W XIII wieku wizerunek Świętego pojawia się na pieczęciach kapituły krakowskiej, Krakowa, biskupów i Leszka Czarnego. W XV wieku do „Bogurodzicy” dodano strofę o św. Stanisławie. Kościoły pod jego wezwaniem budowano w całej Polsce, na Spiszu, Orawie, a także na ziemiach wschodnich.

Od XV wieku wraz ze św. Wojciechem jest patronem Gniezna, a razem ze św. Florianem patronem Krakowa.

_______________

Opr. m.jasińska

Źródła: /martyrologium.blogspot.com; wikipedia.pl; T. Michałowska: Średniowiecze. PWN, 1995, s. -175, seria: Wielka Historia Literatury Polskiej.

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii św. Stanisław - Główny Patron Polski. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.