O Biblii krytycznie. Część V. Mojżesz (wersja I).

Grób Ramzesa III za Tajemnice Egiptu /jpg Drugie wyjście Izraelitów z Egiptu

Mojżesz, hebr. Moszeh, może z egip. „mesu” (dziecko), lub „msu” (urodzony, syn), porównywalny do imion Ahmoses czy Ramzes (Ra-messes, „syn Ra”), prawodawca Izraela, prorok, który wyprowadził swój lud z Egiptu aż do granic Kanaanu, jeden z najpotężniejszych postaci biblijnych.

*Poniższa publikacja niekoniecznie odzwierciedla poglądy autorki strony /m.jasińska

Bojąc się, aby lud izraelski nie stał się w Egipcie zbyt liczny, faraon kazał gnębić go ciężkimi robotami, a nowo narodzonych chłopców zabijać. Pewnemu małżeństwu z pokolenia Lewiego urodził się syn, a widząc, że jest piękny, matka ukrywała go dopóki mogła, po czym włożyła go do skrzyni z papirusu, powlekła ją żywica i smołą i włożywszy w nią dziecko, umieściła w sitowiu na brzegu Nilu. Siostra zaś jego stała z dala, aby widzieć, co się z nim stanie. Znalazła go córka faraona, gdy szła do kąpieli, spodobał się jej, dała mu na imię Mojżesz i otoczyła opieką (Wyj 2, 7).

Legenda o narodzinach i śmierci Mojżesza wykazuje uderzające zbieżności z legendami innych starożytnych ludów. W Azji, Grecji, a nawet w Japonii narodzinom bohaterów narodowych towarzyszą zwykle okoliczności dramatyczne. W niemowlęctwie zostają oni puszczeni na wodę w koszach lub skrzyniach. Podania ludowe zazwyczaj przemilczają lata ich młodości. Wiadomo tylko, że wychowywali się na dworach obcych królów. Z tekstów klinowych wiemy na przykład, że wielki król Sargon, który w roku 2350 p.n.e. założył w Mezopotamii mocarstwo akadyjskie, doświadczył podobnego losu, co Mojżesz. Matka jego, kapłanka, powiła go potajemnie i porzuciła na rzece w koszu uszczelnionym smołą. Niemowlę wyłowił z rzeki robotnik imieniem Akka, który był zatrudniony przy nawadnianiu pół uprawnych. Opowieść ma wyraźnie znamiona legendy ludowej, ale Sargon mimo to istniał naprawdę

Mojżesz żył prawdopodobnie w XIII w. p.n.e. Data niepewna, gdyż toczą się dyskusje odnośnie do wieku, w którym żył Mojżesz. Większość biblistów oraz historyków skłania się obecnie do XIII w. p.n.e., ale istnieją również inne przypuszczenia, z których najbardziej znaczącym jest XV w. p.n.e. Okres, w którym żył Mojżesz, wyznacza się pośrednio – według opisu biblijnego musiał on żyć w czasie, kiedy nastąpiło wyjście Izraelitów z Egiptu. To na ten temat toczy się wiele dyskusji zarówno na tle historycznym, jak i biblijnym.

Istnieją hipotezy, które łączą postać Amenhotepa IV (Echanaton) z judaizmem. Zarówno religia wprowadzona przez Echnatona, jak i wiara potomków Jakuba miały charakter monoteistyczny. Ważną wspólną cechą obu religii był także zakaz przedstawiania osoby boskiej. Amenhotep IV, zwany też Echnatonem panował w latach 1379-1362 p.n.e., według datowania Kazimierza Michałowskiego w książce „Nie tylko piramidy”.

Od najdawniejszych czasów przypisywano Mojżeszowi autorstwo biblijnego Pięcioksięgu (stąd nazwa Księgi Mojżeszowe), niewątpliwie jednak dzieło to powstało o wiele później, bo jak mógł Mojżesz opisać własną śmierć, jakim cudem wiedział, że mogiła jego zaginie i nie zostanie nigdy odnaleziona. W zakończeniu Księgi Powtórzonego Prawa 34, 10 pisze: „I nie powstał więcej prorok w Izraelu jak Mojżesz”.

Data wyjścia Izraelitów pod wodzą Mojżesza z Egiptu

W Księdze Wyjścia pisze, że czas pobytu Izraelitów w Egipcie trwał czterysta trzydzieści lat: „I oto tego samego dnia, po upływie czterystu trzydziestu lat, wyszły wszystkie zastępy Pana z ziemi egipskiej (Wj 12, 41). Według Tablicy Chronologicznej zamieszczonej w Biblii Tysiąclecia, ok. roku 1650 p.n.e. Józef był zarządcą Egiptu, Jakub z synami osiada w ziemi Goszen (pn. Egipt). Jeżeli od tej daty odejmiemy 430 lat, czas pobytu Izraelitów w Egipcie, wychodzi rok 1220 p.n.e. Jest to data wyjścia Izraelitów z Egiptu, czy aby na pewno? (o tym wersja II). W tym czasie w Egipcie panował faraon Merneptah. W piątym roku jego panowania nastąpiła inwazja Ludów Morza.

Przekazy Merneptaha mówią o wielkiej inwazji w zachodniej części delty Libijczyków, Ludów Morza i Dorów na Egipt za faraona Merneptaha 1236-1223 p.n.e. (data podana przez Kazimierza Michałowskiego w książce „Nie tylko piramidy”).

John Victor Luce (1920-2011) w książce „Homer i epoka homeryczna” na ten temat pisze: „Absolutne datowanie panowania XVIII i XIX dynastii w Egipcie jest obecnie tematem gwałtownej dyskusji, choć margines błędu w dyskusji jest tylko rzędu 10 do 20 lat. Niektórzy eksperci skłaniają się do przyjęcia panowania Ramzesa II na lata 1290-1224 p.n.e. i na tej podstawie piąty rok panowania Merneptaha przypadałby na rok 1220 p.n.e.” (John Victor Luce, „Homer i epoka homeryczna”, Wydawnictwo AiF, Warszawa, 1987). W piątym roku panowania Merneptaha nastąpiła inwazja Ludów Morza, czyli w 1220 p.n.e. Wszystko się zgadza.

Ucieczka do ziemi Madian

W tym czasie Mojżesz dorósł, poszedł odwiedzić swych rodaków i zobaczył jak ciężko pracują. Ujrzał też Egipcjanina bijącego pewnego Hebrajczyka, jego rodaka. Rozejrzał się więc na wszystkie strony, a widząc, że nie ma nikogo, zabił Egipcjanina i ukrył go w piasku. Wyszedł znowu nazajutrz, a oto dwaj Hebrajczycy kłócili się ze sobą. I rzekł do winowajcy: <Czemu bijesz twego rodaka?>. A ten mu odpowiedział: <Któż cię ustanowił naszym przełożonym i rozjemcą? Czy chcesz mię zabić, jak zabiłeś Egipcjanina?> Przeląkł się Mojżesz i pomyślał: <Z całą pewnością sprawa się ujawniła>. Także faraon usłyszał o tej sprawie i usiłował stracić Mojżesza. Uciekł więc Mojżesz przed faraonem i udał się do kraju Madian, i zatrzymał się tam przy studni. A kapłan Madianitów miał siedem córek. Przyszły one, naczerpały wody i napełniły koryta, aby napoić owce swego ojca. Ale nadeszli pasterze i odpędzili je. Mojżesz wtedy powstał, wziął je w obronę i napoił ich owce. A gdy wróciły do Reuela (Jetro), ojca swego, zapytał je: <Dlaczego wracacie dziś tak wcześnie?>. Odpowiedziały: <Egipcjanin obronił nas przed pasterzami i naczerpał też wody dla nas i napoił nasze owce>. Rzekł wówczas do córek: <A gdzie on jest, i czemu pozostawiłyście tego człowieka? Zawołajcie go, aby pożywił się chlebem>. Mojżesz zgodził się zamieszkać u tego człowieka, a ten dał mu Seforę, córkę swą, za żonę. I urodziła mu syna, a on dał mu imię Gerszom, bo mówił: <Jestem cudzoziemcem w obcej ziemi>(Wj 1, 11). Mojżesz pasał owce swego teścia, Jetry (Reuel) kapłana Madianitów.

Po długim czasie umarł król egipski; Izraelici narzekali na swoją ciężką pracę i jęczeli, a narzekanie na ciężką pracę dochodziło do Boga. I wysłuchał Bóg ich jęku, pamiętał bowiem o swoim przymierzu z Abrahamem, Izaakiem i Jakubem. Spojrzał Bóg na Izraelitów i ulitował się nad nimi (Wj 2, 23).

Dalej: Pan powiedział do Mojżesza w Madian: <Wracajże do Egiptu, gdyż umarli wszyscy ci, którzy czyhali na twe życie>. Wziął Mojżesz swą żonę i synów, wsadził ich na osła i powracał do ziemi egipskiej. Wziął też Mojżesz ze sobą laskę Boga (Wj 4, 19). Biblia nie podaje, kto w tym czasie był faraonem w Egipcie. Prawdopodobnie był nim faraon Merneptah.

Obrzezanie

Po czterdziestu latach pobytu u Madianitów Mojżesz wrócił do Egiptu: „I odszedł Mojżesz, a wróciwszy do teścia swego Jetry, powiedział mu: <Pozwól mi iść z powrotem do braci moich, którzy są w Egipcie, aby zobaczyć, czy są jeszcze przy życiu>. Jetro powiedział do Mojżesza: <Idź w pokoju>. Pan powiedział do Mojżesza w Madian: <Wracajże do Egiptu, gdyż umarli wszyscy ci, którzy czyhali na twe życie>. Wziął Mojżesz swą żonę i synów, wsadził ich na osła i powracał do ziemi egipskiej. Wziął też Mojżesz ze sobą laskę Boga.

W czasie podróży w miejscu noclegu spotkał Pan Mojżesza i chciał go zabić. Sefora wzięła ostry kamień i odcięła napletek syna swego i dotknęła nim nóg Mojżesza, mówiąc: <Oblubieńcem krwi jesteś ty dla mnie>. I odstąpił od niego [Pan]. Wtedy rzekła: «<Oblubieńcem krwi jesteś przez obrzezanie>. Jak z tego wynika, to Mojżesz nie znał obrzędu obrzezania, i prawdopodobnie nie był obrzezany. Ich syna obrzezała Sefora, która była Madianitką od Madiana syna Abrahama. To właśnie Pan <Jam jest Bóg Wszechmogący> zawarł przymierze z Abrahamem, które polegało na tym, że wszyscy mężczyźni mają być obrzezani. Przymierze: „Będziecie obrzezywali ciało napletka na znak przymierza waszego ze Mną. Z pokolenia na pokolenie każde wasze dziecko płci męskiej, gdy będzie miało osiem dni, ma być obrzezane” (Rdz 17, 8). Sefora pochodziła z Madiawitów, stąd znała obrzezanie, gdyż Madiawici byli prawdopodobnie obrzezani.

Bóg rzekł do Abrahama: <Ty zaś, a po tobie twoje potomstwo przez wszystkie pokolenia, zachowujcie przymierze ze Mną. Przymierze, które będziecie zachowywali między Mną a wami, czyli twoim przyszłym potomstwem, polega na tym: wszyscy wasi mężczyźni mają być obrzezani; będziecie obrzezywali ciało napletka na znak przymierza waszego ze Mną. Z pokolenia w pokolenie każde wasze dziecko płci męskiej, gdy będzie miało osiem dni, ma być obrzezane – sługa urodzony w waszym domu lub nabyty za pieniądze – każdy obcy, który nie jest potomkiem twoim – ma być obrzezany; obrzezany ma być sługa urodzony w domu twoim lub nabyty za pieniądze. Przymierze moje, przymierze obrzezania, będzie przymierzem na zawsze. Nieobrzezany, czyli mężczyzna, któremu nie obrzezano ciała jego napletka, taki człowiek niechaj będzie usunięty ze społeczności twojej; zerwał on bowiem przymierze ze Mną> (Rdz 17, 9).

Wtedy Abraham, wziąwszy swego syna Izmaela i wszystkich zrodzonych w jego domu lub tych, których nabył za pieniądze – wszystkich swych domowników płci męskiej – jeszcze tego samego dnia obrzezał ciało ich napletka, tak jak mu to nakazał Bóg. Abraham miał lat dziewięćdziesiąt dziewięć, gdy obrzezano ciało jego napletka, a Izmael miał lat trzynaście, gdy obrzezano ciało jego napletka. Tego samego dnia zostali więc obrzezani: Abraham i syn jego Izmael, a wraz z nimi zostali obrzezani wszyscy jego domownicy – słudzy urodzeni w jego domu albo obcy, nabyci za pieniądze (Rdz 17, 23).

Mojżesz wyprowadzając Izraelitów z Egiptu i w wędrówce po pustyni, wprowadził obrzęd obrzezania, bo tak nakazywało prawo Paschy, znaku przymierza z Panem, wcześniej Jozue w Gigal wprowadził obrzezanie. Obrzezanie to miało miejsce przed zdobyciem Jerycha.

Prawo Paschy: „Pan powiedział do Mojżesza i Aarona: <Takie będzie prawo dotyczące Paschy: Żaden cudzoziemiec nie może jej spożywać. Jednak niewolnik, nabyty za pieniądze, któregoś poddał obrzezaniu, może ją spożywać. Obcokrajowiec i najemnik nie mogą jej spożywać. W jednym i tym samym domu winna być spożyta. Nie można wynieść z tego domu żadnego kawałka mięsa na zewnątrz. Kości z niego łamać nie będziecie. Całe zgromadzenie Izraela będzie to zachowywało. Jeśliby cudzoziemiec przebywający u ciebie chciał obchodzić Paschę [ku czci] Pana, to musisz obrzezać wpierw wszystkich potomków jego domu, i wtedy dopiero dopuścić go możesz do obchodzenia Paschy, gdyż wówczas będzie miał prawa tubylców. Żaden jednak nieobrzezany nie może spożywać Paschy. Takie samo prawo będzie dla tubylców i dla cudzoziemców przebywających pośród was>. Wszyscy Izraelici uczynili tak, jak nakazał Pan Mojżeszowi i Aaronowi. Tego samego dnia wywiódł Pan synów Izraela z ziemi egipskiej według ich zastępów (Wj 12, 48).

Obrzezanie Izraelitów przez Jozuego w Gigal przed Paschą: „W owym czasie rzekł Pan do Jozuego: <Przygotuj sobie noże z krzemienia i ponownie dokonasz obrzezania Izraelitów>. Jozue przygotował sobie noże z krzemienia i obrzezał Izraelitów na pagórku Aralot. A ta była przyczyna, dla której Jozue dokonał obrzezania. Wszyscy mężczyźni zdolni do noszenia broni, którzy wyszli z Egiptu, umarli na pustyni, w drodze po wyjściu z Egiptu. Ci bowiem wszyscy z ludu, którzy wyszli, byli obrzezani; natomiast ci z ludu, którzy się urodzili na pustyni w drodze po wyjściu z Egiptu, nie byli obrzezani. Czterdzieści bowiem lat Izraelici błąkali się po pustyni, póki cały naród nie wymarł, mianowicie mężczyźni zdolni do noszenia broni, którzy z Egiptu wyszli, ponieważ nie słuchali głosu Pana. Im bowiem Pan poprzysiągł, że nie pozwoli im ujrzeć tej ziemi, którą poprzysiągł ich przodkom; że da nam ziemię opływającą w mleko i miód. Na ich miejsce wzbudził ich synów i tych Jozue obrzezał. Nie byli oni obrzezani, w drodze bowiem ich nie obrzezano. Gdy więc dokonano obrzezania całego narodu, pozostali oni, odpoczywając w obozie aż do wyzdrowienia. I rzekł Pan do Jozuego: <Dziś zrzuciłem z was hańbę egipską>. Miejsce to nazwano Gilgal aż do dnia dzisiejszego” (Joz 5, 2)

Plagi egipskie

Mojżesz sprowadził na Egipt kolejno dziesięć plag: najpierw woda Nilu przeobraziła się w krew, potem rozpleniły się w zastraszający sposób żaby, komary i muchy, bydło padało od jakiejś zarazy, ciała ludzkie pokrywały się ropiejącymi wrzodami, grad niszczył plony, na kraj spadla olbrzymia chmura szarańczy, a w końcu nastały takie ciemności, że ludzie chodzili po omacku. Po każdej pladze faraon wpadał w przerażenie i godził się uwolnić Izraelitów, ale wkrótce cofał obietnicę, chociaż poddani domagali się wielkim głosem, by swoją niesłownością nie narażał ich na nowe nieszczęścia. Doprowadzony do ostateczności, Mojżesz postanowił w końcu złamać wolę faraona dziesiątą, najzgubniejszą plagą, Uprzedzał jednak przedtem Izraelitów, by trzymali się w pogotowiu. Polecił przede wszystkim, by każda rodzina zabiła jagnię jednoroczne i naznaczyła jego krwią drzwi swoich domów. Na wieczerzę miała spożyć upieczone mięso jagnięcia wraz z przaśnym chlebem i gorzkimi ziołami, a do stołu polecił wszystkim usiąść w stroju podróżnym, by w każdej chwili mogli opuścić Egipt. Nastała północ, wtedy Pan chodził od domu do domu, a tam, gdzie na drzwiach krwawego znaku nie zobaczył, uśmiercał dzieci pierworodne, nie omijając syna faraona ani syna niewolnicy. Nawet pierworodne zwierzęta padały martwe. W Egipcie było słychać się jęki i płacze, śmierć nie oszczędziła ani jednego domostwa egipskiego. I dopiero teraz faraon zrozumiał groźną potęgę Mojżesza i pozwolił mu wyprowadzić lud izraelski z niewoli. Izraelici w odwet za prześladowania i pańszczyznę złupili domy egipskie, korzystając z zamieszania, jakie powstało w Egipcie z powodu nieszczęścia. W ten sposób weszli w posiadanie naczyń ze złota i srebra, szat i różnych innych cennych rzeczy, a przede wszystkim broni, która mogła im się przydać w walce z pustynnymi plemionami. Mojżesz upamiętnił wydarzenie ustanowieniem święta Paschy, co znaczy „święto przejścia, omijania”, jako że Pan omijał domy Izraelitów i karał Egipcjan śmiercią pierworodnych.

Cuda i plagi opisane w Biblii nie mogą być brane dosłownie, ale można wyciągnąć następujący wniosek: wyjście mogło nastąpić podczas najazdu Ludów Morza. Egipskie plagi to najazd na Egipt Libijczyków, Ludów Morza i Dorów. Plagi są symbolami wojny: bieda, śmierć, rabunek, gwałt, strach, pożary, cierpienie, okrucieństwo, rzeki spłyną krwią, zło. 10 plag egipskich to również 10 starożytnych symboli egipskich, takich jak na między innymi Ankh- Święty Krzyż, Uraeus, Sesen- kwiat lotosu i inne. Najazd Ludów Morza na Egipt zapewne Izraelitów ucieszył, gdyż stworzyła się dla nich szansa ucieczki. Wszystko rozpoczęło się od wojny trojańskiej.

Kiedy miała miejsce bitwa pod Troją?

W starożytności pierwsza, odnosząca się do Troi, data pojawia się u Herodota. Opierając się na tradycji i dostępnych mu przekazach, wnioskuje on, że wojna trojańska miała miejsce „około 800 lat przede mną”, czyli około 1250-1230 r. p.n.e. Jednak Eratostenes (ok. 275-194 r. p.n.e.) datę wojny trojańskiej wyliczył na lata 1193-1183 p.n.e. J.V. Luce w swojej książce „Homer i epoka heroiczna” pisze, że według greckiego archeologa G. Mylonasa, z dokumentów hetyckich wynika, że wojna trojańska „miała miejsce po roku 1230 p.n.e., a prawdopodobnie nawet po ok. 1200 p.n.e. Jest to data, którą przyjęło wielu współczesnych uczonych na podstawie innych dowodów”. Początkowo twierdził, że Troja VIIa upadło około roku 1240 p.n.e., później przesunął tę datę do 1270 p.n.e. (J.V. Luce, „Homer i epoka heroiczna”, WaiF, Warszawa 1987). Rzymianie natomiast przyjęli za Eratostenesem rok 1183 przed ur. Chrystusa, jako datę zakończenia wojny trojańskiej. Herodot podaje datę 1250-1230 p.n.e. bitwy trojańskiej. Później (1200-1225 p.n.e.) nastąpiła agresja na Egipt Libijczyków, Ludów Morza i Dorów. Homer w „Odysei” opisuje długoletnią wędrówkę , siedem po wojnie trojańskiej, która miała miejsce w czasie najazdu na Egipt Ludów Morza.

Najazd Libijczyków, Ludów Morza i Dorów

Po wojnie trojańskiej nastąpił najazd Dorów i Ludów Morza. J. V. Luce w książce „Homer i epoka heroiczna” pisze, że ekspedycja Achajów pod Troję, pod pewnymi względami była niczym innym jak wielką grabieżczą wyprawą Ludów Morskich.

Stopniowe przenikanie plemion doryckich z obszarów nadczarnomorskich lub z Azji Mniejszej na terytorium Grecji doprowadziło pod koniec XIII w. i w wieku XII p.n.e. do całkowitego upadku miast i osad. Cywilizacja mykeńska zaczęła podupadać i faktycznie wygasła około 1100 r. p.n.e. Wiele miejscowości zostało zniszczonych i opuszczonych. Nastąpiło katastrofalne wyludnienie. Zaludnienie około roku 1100 przed ur. Chrystusa prawdopodobnie stanowiło jedną dziesiątą zaludnienia sprzed stu lat. W Grecji nastał okres ciemny, tzw. „ciemny” w porównaniu z dawną świetnością świata mykeńskiego sprzed 1200 r. p.n.e. i „ciemny” także w zestawieniu z osiągnięciami ekonomicznymi i politycznymi VIII i VII w. p.n.e. (J.V. Luce, „Homer i epoka heroiczna”, WaiF, Warszawa 1987).

Dorowie i Ludy Morza, gdzie tylko się pojawili mordowali okoliczną ludność i wszystko niszczyli. Pod ich ciosami padło mocarstwo Hetytów, ich stolica Hattuszasz nad rzeką Halis została całkowicie zniszczona. Łupem najeźdźców padła Celicja. W Tirynsie utracił władzę Diomedes. Następca Achillesa, Neoptolemos władający Ftyją, został wygnany z kraju. Uciekł do Epiru. Wyludniła się Lakonia i żyzna Messyna. Proces ten trwał kilka pokoleń. Sytuacja ta zachęciła Dorów do powrotu na Peloponez. W 1150 r. p.n.e. Kleodajos na czele Dorów ruszył na Mykeny, ale poniósł klęskę na przesmyku Korynckim. Po dwudziestu latach, w r. 1130 p.n.e. Arystomachos ponownie powiódł Dorów przeciwko Mykenom. Również i on został pokonany na Istmie. Trzydzieści lat później Temenos i Kresfontes zwyciężyli Mykeny. Dorowie zajęli Argolidę, Lakonię i Messenię. Fenickie miasta Biblos, Sydon i Tyr poddały się i w ten sposób uniknęły zagłady. Jedynie Egipt ich odparł.

Egipskie inskrypcje i reliefy z czasów panowania Merneptaha i Ramzesa III potwierdzają, że Egipt pozostawał pod wrogim naciskiem wywieranym przez awanturników zza morza. Przekazy Merenptaha mówią o wielkiej inwazji w zachodniej części delty (około 1225 p.n.e. lub 1220 p.n.e.). Według tablicy chronologicznej zamieszczonej w Biblii Tysiąclecia wyjście Izraelitów z Egiptu nastąpiło 1250-1230? p.n.e. W Wikipedii natomiast podają, że Mernenptah panował w latach 1213-1203; trzynasty syn Ramzesa II i królowej Isetnofret. Jest to błąd.

Faraon Merneptah pochodził z XIX dynastii, która rządziła w latach ok. 1320-1200 p.n.e. Ramzes II był trzecim faraonem z tej dynastii, panował w latach 1294-1234 lub w 1290-1224 p.n.e. Po nim panował Merneptah. Mojżesz wrócił z wygnania do Egiptu po wstąpieniu na tron faraona Merenptaha, następcy Ramzesa II. Egipt za jego panowania musiał bronić się przed najazdem Libijczyków i Ludów Morza. Kazimierz Michałowski w książce „Nie tylko piramidy” pisze, że przyjęło się uważać panowanie faraona Merneptaha w latach 1236-1220 p.n.e. Głównymi najeźdźcami byli Libijczycy, lecz przyszły im z pomocą różne grupy Ludów Morskich przybyłych z północy (to jest zza wschodniej części basenu Morza Śródziemnego). Sugeruje się, że libijski wódz Meryre syn Deda, mógł wynająć tych „mieszkańców północy” jako najemników. W skład Ludów Morskich wchodził m.in. lud Akaiwasza, nazwa utożsamiana przez wielu uczonych z Achajwoi (Achajmi) z poematów Homera. Również w ich zastępach byli Lukka (w przekazach hetyckich i ugaryckich umieszczani w południowo-zachodniej części Azji Mniejszej), niedaleko lub w samej późniejszej Licji lub Karii i Szerden (którzy wcześniej walczyli jako najemnicy po stronie Egipcjan w bitwie pod Kadesz), (J.V. Luce, „Homer i epoka heroiczna”, WaiF, Warszawa 1987).

Homer w „Odysei” opisuje długoletnią wędrówkę Odyseusza po wojnie trojańskiej. Powszechnie przyjął się pogląd, że po wojnie trojańskiej Odyseusz nie był w domu dziesięć lat. Homer w „Odysei” wyraźnie podaje, że Odyseusz jednak był w domu, choć krótko, bo tylko miesiąc.

„Lecz gdy Zeus nas do onej pobudził wyprawy,
W której to tylu mężów znalazło zgon krwawy,
Mnie kazano pod Ilion prowadzić okręty
Z królem Idomenejem; chciałem przez wykręty
Wyprosić się, lecz ludu zląkłem się wyroków.
My Achiwi tam dziewięć biliśmy się roków;
W dziesiątym, Pryjamowe rozwaliwszy grody,
Gdyśmy do dom wracali, uniosły nas wody
I w tę, i ową stronę z bożego zrządzenia.
Mnie zaś Zeus na najsroższe zachował strapienia.
Bom ledwo miesiąc w domu przy dzieciach, małżonce
I mych skarbach zabawił, jak przygód łaknące
Serce mię do Egiptu rwało”.

Dalej Homer w „Odysei” przytacza opowieść Odyseusza z jego pirackiej wyprawy z Krety w deltę egipską:

„…W siódmym, od brzegów Krety gdy odbiły łodzie,
Z dobrym wiatrem północnym suniem się po wodzie
Lekko, jak gdyby z prądem, że się w żadnym sudnie
Nic nie psuło, a zdrowie ożywiało cudnie
Gnanych wiatrem pomyślnym i ręką sternika.
Po dniach pięciu egipska witała nas rzeka.
W nią wpłynąwszy jam kazał zastanowić nawy,
A dziarskim towarzyszom tej naszej wyprawy
Kazałem naw pilnować i trzymać się brzegów,
Na wzgórza zaś pobliskie wysłałem był szpiegów.
Ale ci nieposłuszni w ślepej zuchwałości
Napadli na egipskich kilka pięknych włości,
Żony w jeństwo pobrali z dziatwą niedorosłą,
A mężów w pień wysiekli! Gdy się to doniosło
Do miasta, rankiem tłumy i konno, i pieszo
Migocąc miedną zbroją na ratunek spieszą
I okrywają pola… Kronion gromowładny
Zesłał na mą drużynę popłoch bezprzykładny,
Żaden bowiem wrogowi już nie stawił czoła.
Więc włóczniami wykłuto ściśniętych dokoła,
Innych żywcem pojmanych w jarzmo powleczono”.

(„Homer, „Odyseja Pieśń14, przekład Lucjan Siemieński).

Z dalszego opisu wynika, że Odyseusz dostał się do niewoli egipskiej, w której przebywał siedem lat. Najazd Ludów Morskich na Egipt nastąpił około 1220 r. p.n.e., siedem lat po wojnie trojańskiej. Egipskie inskrypcje i reliefy z czasów panowania Merenptaha mówią, ze najeźdźcy zostali odepchnięci ze stratami idącymi w tysiące zabitych i wziętych do niewoli. Samych tylko poległych Akaiwaszów oblicza się na 1213 ludzi (Achaje).

Menelaos wrócił do domu po siedmiu latach tułaczki, w czasie której odwiedził Cypr, Fenicję, Libię i Egipt, gdzie przebywał pięć lat, i zdobył wielkie bogactwa.

Natomiast Wergiliusz w „Eneidzie” opisuje wędrówkę Eneasza, który wraz z ojcem wydostał się z płonącej Troi. Oto etapy jego wędrówki: Tracja, Macedonia, po lądowaniu na Samotrace, Kreta i Delos, Kytera, Lakonia i Arkadia; stamtąd udał się na wyspy jońskie, a żeglując wzdłuż wybrzeży Epiru dobił do Butroton. Przybył wreszcie do południowej Italii, gdzie natknął się na liczne kolonie greckie. Zdecydował się więc opłynąć Sycylię. Zatrzymał się w Drepanon, gdzie umarł jego ojciec Anchiz. Gdy ponownie wyruszył na morze, burza rzuciła go na wybrzeże kartagińskie. Potem wyrusza na dalszą wędrówkę i przybija do miasta Kyme. Wkrótce je opuszcza i żegluje wzdłuż wybrzeży italskich w kierunku północno-zachodnim. Zatrzymuje się w Kajete. Pozostawiwszy znaczną część towarzyszy w założonym na wybrzeżu obozie, udaje się w górę Tybru, dochodząc do miasta Pallanteum, na którego miejscu później został założony Rzym.

35 lat później, za faraona Ramzesa III (1198-1167 p.n.e.) w ósmym roku jego panowania (około 1190 r. p.n.e.), miał miejsce drugi najazd na Egipt. Najeźdźcy, w skład których wchodzili Danuna (Danaowie) i Pulesati lub Peleset (Filistini), zostali odepchnięci z bardzo dużymi stratami.

Zwycięstwo Merneptaha

Faraon Merneptah musiał przeprowadzić kilka kampanii wojskowych w czasie swojego panowania. W 5. roku swojego panowania (około 1220 r. p.n.e.) walczył z Libijczykami, którzy – z pomocą ludów morza – grozili Egiptowi z Zachodu. Merneptah poprowadził zwycięską, sześciogodzinną walkę przeciwko połączonym siłom libijskim i morskim w mieście Perire, prawdopodobnie położonym na zachodnim krańcu Delty. Jego relacja z tej kampanii przeciwko ludom morza i Libii jest opisana na ścianie obok szóstego pylonu w Karnaku. Napis brzmi następująco:

„Początek zwycięstwa, jakie jego majestat osiągnął nad Ekwesh, Teresh, Lukka, Sherden, Shekelesh, Północnymi, przybywający ze wszystkich krajów.

Później w inskrypcji Merneptaha opisano wiadomości o ataku:

„… trzeciego sezonu, mówiąc: „Nędzny, upadły szef Libii, Meryre, syn Deda, spadł na kraj Tehenu ze swoimi łucznikami – Sherden, Shekelesh, Ekwesh, Lukka, Teresh, biorąc najlepszych wojowników. Przyprowadzili swoje żony i dzieci – przywódców obozu, i dotarli do zachodniej granicy na polach Perire”.

Sprzymierzeni z Libią Sherden (Sardyńczycy) (o czym informuje IV stela z Tanis) po raz pierwszy opisani zostali jako „wyłaniający się na wojennych statkach z mgieł morza”. Co ciekawe, kilka lat później w wielkiej bitwie pod Kadesz ci sami buntownicy zasilali już armię Ramzesa Wielkiego, a nawet opracowali plan bitwy. Po stronie Hetytów stanęło natomiast plemię Luka. Shekelesh to Sagalassowie, którzy mieszkali na wybrzeżu palestyńskim.

W Steli Athribis, w ogrodzie Muzeum w Kairze, stwierdza: „Jego wysokość była wściekła na ich raport, jak lew”, zebrał swój dwór i wygłosił porywające przemówienie. Później śnił, że widział Ptaha, który podał mu miecz i powiedział: „Zabierz (wyrzuć) i odrzuć od siebie serce pełne bojaźni”. Merneptah oznajmia, że pokonał agresorów, zabijając 6000 żołnierzy i biorąc 9000 więźniów. Dla pewności liczb, między innymi, wziął penisy wszystkich nieobrzezanych martwych wrogów i ręce wszystkich obrzezanych, z których historia dowiaduje się, że Ekwesh byli obrzezani, co sprawiło, że niektórzy wątpili , że to byli Grecy.

Zaproponowano, że Ekwesh z egipskich zapisów może odnosić się do Achaea (w porównaniu do Hittite Ahhiyawa), podczas gdy Denyen i Tanaju mogą odnosić się do klasycznego greckiego Danaoi (Danaowie). Według historyków, nazwa Danaowie jest synoninem Achajów i Argiwów (Ignacy Wieniawski w przypisach do „Iliady” Homera).

Najwcześniejsze wzmianki o tekstach odnoszących się do świata mykeńskiego znajdują się w Annals of Tutmosis III (ok. 1479-1425 p.n.e.), który odnosi się do posłańców króla z Tanaju ok. 1437 r. p.n.e. oferujących prezenty egipskiemu królowi, aby nawoływać stosunki dyplomatyczne, kiedy ten prowadzi kampanię w Syrii. Tanaju jest również wymieniony w inskrypcji w Świątyni Grobowej Amenhotepa III. Ten ostatni rządził Egiptem około 1382-1344 p.n.e. Co więcej, w tej inskrypcji znajduje się również lista miast i regionów Tanaju; Wśród wymienionych miast znajdują się Mykeny, Nauplion, Kythera, Messenia i Thebaid (region Teb).

Wśród nazw etnicznych odepchniętych najeźdźców jest Ekwesh lub Eqwesh, których niektórzy widzieli jako Achajów, chociaż egipskie teksty wyraźnie wspominają o tym, że Ekwesh jest obrzezany (co nie wydaje się być powszechną praktyką na Morzu Egejskim w tym czasie). Homer wspomina o ataku Achajskim na deltę, a Menelaos mówi o tym samym w Księdze IV Odysei do Telemacha, kiedy opowiada o swoim własnym powrocie z wojny trojańskiej.

Wcześniej były jakieś zaburzenia w Kanaanie wywołane przez Izraelitów. Bo jest też relacja z tych wydarzeń w formie wiersza ze Steli Merneptah, szeroko znanej jako Stela Izraelska, która odnosi się do rzekomego całkowitego zniszczenia Izraela w kampanii w Kanaanie przed najazdem Ludów Morza przed 5. rokiem panowania Merneptaha: „Izrael został wymazany … jego nasienie już nie istnieje”. Jest to pierwszy uznany egipski zapis o istnieniu Izraela – „nie jako kraj czy miasto, ale jako plemię” lub ludzie.

Obrzezanie u Greków i Egipcjan

Jak się okazuje, to nie tylko Izraelczycy byli obrzezani, gdyż Egipcjanie i Achaje również byli obrzezani. J. V Luce w przypisach do książki „Homer i epoka heroiczna” powołuje się na historyka D. L. Page, który w „History and the Homeric „Iliad” pisze: „Akaiwasza (Achaje) odróżniają się od innych północnych sprzymierzeńców libijskich z dwóch powodów: 1) przyszli z „cudzoziemskiego kraju zza morza”: 2) byli (prawie na pewno) obrzezani. 1) oznacza, że ich kraj macierzysty oddzielony jest od Egiptu znaczną przestrzenią morza, opis zdaje się wskazywać na jedną z wysp egejskich (np. Kretę) lub nawet Grecję lądową. 2) trudność zwiększa prawdopodobnie nasza tendencja do przeciwstawiania Żyda i człowieka wyznania niemojżeszowego w kategoriach „obrzezany” i „nieobrzezany”. Jest prawdopodobne, że niektórzy mykeńscy Grecy praktykowali obrzezanie. Jeśli chodzi o Egipcjan, to obrzezanie oznaczało ludzi o wyższym poziomie kultury i cywilizacji. W inskrypcji Merneptaha, Akaiwsza odróżnieni są pod tym względem od innych ludów z północy” (J. V Luce, „Homer i epoka heroiczna”, z angielskiego przełożyła Elżbieta Skrzypczak, WAiF, Warszawa 1987).

Jak wyglądała wędrówka ludów?

W Medinet Habu, w niedalekiej odległości od Teb odkopano ruiny świątyni boga Amona. Ściany jej od góry do dołu pokryte zostały napisami i malowidłami, które przedstawiają dramatyczny przebieg walk faraona z najeźdźcami. Na płaskorzeźbie przedstawiona została bitwa faraona Ramzesa III z Filistynami. Podczas gdy na lądzie piechota egipska walczyła z obcymi wojownikami, na morzu okręty faraona odniosły zdecydowane zwycięstwo nad flotą nieprzyjaciela.

Na jednym z fresków przedstawiono ciężkie wozy zaprzężone w woły, załadowane kobietami, dziećmi i łupem wojennym. Nieprzeliczone hordy wojowników wraz z rodzinami i dobytkiem posuwały się brzegiem Syrii i Kanaanu, osłaniane od morza przez liczną flotę okrętów.

Złupienie Egipcjan

Mojżesz zaś rzekł Bogu: <Oto pójdę do Izraelitów i powiem im: Bóg ojców naszych posłał mię do was. Lecz gdy oni mnie zapytają, jakie jest Jego imię, to cóż im mam powiedzieć?>. Odpowiedział Bóg Mojżeszowi: <JESTEM, KTÓRY JESTEM>. I dodał: «Tak powiesz synom Izraela: JESTEM posłał mnie do was>. Mówił dalej Bóg do Mojżesza: <Tak powiesz Izraelitom: „JESTEM, Bóg ojców waszych, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba posłał mnie do was. To jest imię moje na wieki i to jest moje zawołanie na najdalsze pokolenia. Idź, a gdy zbierzesz starszych Izraela, powiesz im: Objawił mi się Pan, Bóg ojców waszych, Bóg Abrahama, Bóg Izaaka i Bóg Jakuba i powiedział: Nawiedziłem was i ujrzałem, co wam uczyniono w Egipcie. Postanowiłem więc wywieść was z ucisku w Egipcie i zaprowadzić do ziem Kananejczyka, Chetyty, Amoryty, Peryzzyty, Chiwwity i Jebusyty, do ziemi opływającej w mleko i miód”. Oni tych słów usłuchają. I pójdziesz razem ze starszymi z Izraela do króla egipskiego i powiecie mu: Pan, Bóg Hebrajczyków, nam się objawił. Pozwól nam odbyć drogę trzech dni przez pustynię, abyśmy złożyli ofiary Panu, Bogu naszemu. Ja zaś wiem, że król egipski pozwoli nam wyjść z Egiptu tylko wtedy, gdy będzie zmuszony ręką przemożną. Wyciągnę przeto rękę i uderzę Egipt różnymi cudami, jakich tam dokonam, a wypuści was. Sprawię też, że Egipcjanie okażą życzliwość ludowi temu, tak iż nie pójdziecie z niczym, gdy będziecie wychodzić. Każda bowiem kobieta pożyczy od swojej sąsiadki i od pani domu swego srebrnych i złotych naczyń oraz szat. Nałożycie to na synów i córki wasze i złupicie Egipcjan >.

Synowie Izraela uczynili według tego, jak im nakazał Mojżesz, i wypożyczali od Egipcjan przedmioty srebrne i złote oraz szaty. Pan wzbudził życzliwość Egipcjan dla Izraelitów, i pożyczyli im. I w ten sposób [Izraelici] złupili Egipcjan (Wj 12, 35-36).

Biblia Wujka: I uczynili synowie izraelscy, jako był przykazał Mojżesz: i uprosili u Egipcjan przedmiotów srebrnych i złotych, i szat bardzo wiele. A Pan dał łaskę ludowi u Egipcjan, że im pożyczali; i złupili Egipcjan (Wyj 12, 35).

„Z ciasta, które wynieśli z Egiptu, wypiekli niekwaszone placki, ponieważ się nie zakwasiło. Wypędzeni z Egiptu bez najmniejszej zwłoki, nie zdołali przygotować nawet zapasów na drogę (Wyj 12,37).

Biblia Wujka: „I popiekli mąkę, którą już przedtem rozczynioną wynieśli byli z Egiptu, i narobili podpłomyków przaśnych, bo nie mogły być zakwaszone, gdyż Egipcjanie przymuszali wynijść i nie dopuszczali czynić żadnej zwłoki, ani nie było sposobności przygotowania by najmniejszej potrawy (Wyj 12, 39).

W tekście występuje sprzeczność, gdyż jednocześnie mówi się o pożyczce i złupieniu Egipcjan. Może być albo pożyczka, albo kradzież. W tym wypadku mamy do czynienia ze złupieniem, czyli ze zdobyciem i złupieniem, gdyż złupić oznacza napaść i okraść kogoś, lub coś; oszukując, pozbawić kogoś pieniędzy lub innych dóbr.

Takie przypadki występowały w historii. Podczas IV wyprawy krzyżowej w 1202 r. której celem było wsparcie zbrojne państw łacińskich na Bliskim Wschodzie, w 1204 r. zdobyto i złupiono Konstantynopol, a następnie utworzono Cesarstwo Łacińskiego, które przetrwało do roku 1261.

Następny przykład: Zdobycie i złupienie Rzymu (wł. Sacco di Roma) w dniach 6–14 maja 1527 przez niemiecko-hiszpańskie wojska Karola V podczas wojny z Francją, papieżem Klemensem VII oraz miastami włoskimi (Wojna Ligi z Cognac). Barbarzyńskie zniszczenie miasta położyło kres epoce odrodzenia w Rzymie. Po brutalnej egzekucji ok. 1000 obrońców papieskiej stolicy i świątyń rozpoczęło się intensywne rabowanie i plądrowanie miasta trwające 8 dni. Kościoły, klasztory, pałace były pierwszym celem. Ale w poszukiwaniu wartościowych przedmiotów grabiono nawet grobowce (m.in. papieża Juliusza II). Zginęło ok. 12 tys. mieszkańców miasta.

Następca Twosreta, faraon Setnakhte, na steli Elephantine, opisuje, jak wypędził tych rebeliantów, którzy podczas ucieczki z Egiptu porzucili znaczną część złota, srebra i miedzi, którą ukradli z Egiptu, którymi zamierzali opłacić najemników pośród Azjatów.

Skąd Izraelici mieli broń i materiał na budowę przybytku?

Twierdzenie: „Gdy faraon uwolnił lud, nie wiódł go Bóg drogą prowadzącą do ziemi filistyńskiej, chociaż była najkrótsza”.

Przeczenie: Filistynowie wtargnęli do Palestyny dopiero za faraona Ramzesa III (1198-1167 p.n.e.) w ósmym roku jego panowania (około 1190 r. p.n.e.), kiedy miał miejsce drugi najazd na Egipt. Najeźdźcy, w skład których wchodzili Danuna (Danaowie) i Pulesati lub Peleset (Filistini), zostali odepchnięci z bardzo dużymi stratami.

Izraelici podczas pustynnej wędrówki staczali zwycięskie bitwy. Z Egiptu musieli wyjść uzbrojeni po zęby. Skąd więc mieli broń? Odpowiedź jest prosta: byli najeźdźcami. W Biblii jest wzmianka, że wyszli z Egiptu uzbrojeni:„Bóg więc prowadził lud okrężną drogą pustynną ku Morzu Czerwonemu, a Izraelici wyszli uzbrojeni z ziemi egipskiej” (Wj 13, 18).

Skąd, będąc na pustyni, mieli materiały na budowę przybytku? Jak podaje Biblia Tysiąclecia, Mojżesz ukończył budowę przybytku „dnia pierwszego drugiego miesiąca, w drugim roku po wyjściu z Egiptu”. „Wszyscy najbieglejsi spośród pracowników wybudowali przybytek z dziesięciu tkanin z kręconego bisioru, z fioletowej i czerwonej purpury, z karmazynu z cherubami wyszytymi przez biegłego tkacza” (Wj 36, 8).

Dla wyznawców judaizmu i islamu akacja symbolizuje życiodajne moce, przez stulecia wierzono w jej magiczne możliwości.

W Biblii drzewo akacjowe zostało wymienione 29 razy. Jest między innymi w opisie głównych materiałów z których wykonano przybytek. Na budowę przybytku użyto desek z drzewa akacjowego: „Z drzewa akacjowego zrobiono deski na przybytek i ustawiono je pionowo. Wysokość jednej deski wynosiła dziesięć łokci, a szerokość jednej deski półtora łokcia”. „Potem Besaleei zbudował arkę z drzewa akacjowego, której długość wynosiła dwa i pół łokcia, jej zaś szerokość i wysokość półtora łokcia”. „Zrobił też z drzewa akacjowego stół, którego długość wynosiła dwa łokcie, jego szerokość jeden łokieć i jego wysokość półtora łokcia. Pokrył go szczerym złotem i uczynił na nim dokoła złoty wieniec…”. Skąd mieli złoto, srebro i brąz?

Wielu uczonych dostrzega istnienie niezaprzeczalnych podobieństw pomiędzy Namiotem Spotkania a istniejącymi wśród nomadów epoki preislamskiej namiotami-sanktuariami.

J. Morgenstern udokumentował istnienie namiotów-sanktuariów znanych jako qubbāh w V w. przed Chr., natomiast F.M. Cross jest przekonany o istnieniu tego rodzaju namiotów-sanktuariów nawet o wiele wcześniej. Te namioty-sanktuaria charakteryzowały się tym, że były obsługiwane przez kapłanki, które pochodziły z arystokratycznych rodzin naczelników szczepów. Najczęściej tego rodzaju namioty-sanktuaria były ustawiane blisko namiotu przywódcy szczepu, a praktykowano w nich wróżby i wydawano wyrocznie, zwłaszcza w sytuacjach kryzysowych. Można przypuszczać, że termin qubbâh w w. 8 został użyty na oznaczenie madianickiego namiotu-sanktuarium. Jak zauważa J. Morgenstern, Mojżesz mógł wykorzystać ideę namiotu-sanktuarium przy sporządzaniu Namiotu Spotkania, zapożyczając ją i włączając do kultu JHWH

Złoty cielec

Przyjęło się powszechnie, że Izraelici byli w Egipcie niewolnikami. Skąd więc niewolnicy mieli tyle złota, by odlać posąg pogańskiego bóstwa w postaci byka, złota i srebra i innych drogocennych materiałów na budowę Przybytku Świadectwa wraz z różnymi urządzeniami? Nie byli niewolnikami, a agresorami, tylko tym można tłumacz posiadanie tak wielkich bogactw.

Złoty cielec według Biblii, posąg pogański bóstwa w postaci byka, odlany na żądanie Izraelczyków przez Aarona brata Mojżesza, ze złotych nausznic ofiarowanych przez lud, który nie mogąc się doczekać zejścia Mojżesza z góry Horeb, powrócił do bałwochwalstwa i złożył cielcowi całopalenie i ofiary. W tym czasie gdy prorok otrzymywał od Pana Dziesięcioro Przykazań. Pan, który to widział, chciał zgładzić cały lud z wyjątkiem Mojżesza, ale ten ubłagał Pana, aby tego nie czynił, a sam zszedł z góry, niosąc tablice. A gdy ujrzał cielca i tańce, potłukł tablice, cielca spalił, a pałając straszliwym gniewem kazał Lewitom uczynić rzeź.

„A Mojżesz zbliżył się do obozu i ujrzał cielca i tańce. Rozpalił się wówczas gniew Mojżesza i rzucił z rąk swoich tablice i potłukł je u podnóża góry. A porwawszy cielca, którego uczynili, spalił go w ogniu, starł na proch, rozsypał w wodzie i kazał ją pić Izraelitom. I powiedział Mojżesz do Aarona: <Cóż ci uczynił ten lud, że sprowadziłeś na niego tak wielki grzech?> Aaron odpowiedział: <Niech się mój pan nie unosi na mnie gniewem, bo wiesz sam, że ten lud jest skłonny do złego. Powiedzieli do mnie: „Uczyń nam boga, który by szedł przed nami, bo nie wiemy, co się stało z Mojżeszem, z tym mężem, który nas wyprowadził z ziemi egipskiej”. Wtedy rzekłem do nich: „Kto ma złoto, niech je zdejmie z siebie”. I złożyli mi je, i wrzuciłem je w ogień, i tak powstał cielec>” (Wj 32, 1).

„I ujrzał Mojżesz, że lud stał się nieokiełznany, gdyż Aaron wodze mu popuścił na pośmiewisko wobec nieprzyjaciół. Zatrzymał się Mojżesz w bramie obozu i zawołał: <Kto jest za Panem, do mnie!> A wówczas przyłączyli się do niego wszyscy synowie Lewiego. I rzekł do nich: <Tak mówi Pan, Bóg Izraela: „Każdy z was niech przypasze miecz do boku. Przejdźcie tam i z powrotem od jednej bramy w obozie do drugiej i zabijajcie: kto swego brata, kto swego przyjaciela, kto swego krewnego”>. Synowie Lewiego uczynili według rozkazu Mojżesza, i zabito w tym dniu około trzech tysięcy mężów. Mojżesz powiedział wówczas do nich: <Poświęciliście ręce dla Pana, ponieważ każdy z was był przeciw swojemu synowi, przeciw swemu bratu. Oby Pan użyczył wam dzisiaj błogosławieństwa!> (Wj 32, 25).

Nazajutrz zaś tak powiedział Mojżesz do ludu: <Popełniliście ciężki grzech; ale teraz wstąpię do Pana, może otrzymam przebaczenie waszego grzechu>. I poszedł Mojżesz do Pana, i powiedział: «Oto niestety lud ten dopuścił się wielkiego grzechu, gdyż uczynił sobie boga ze złota. Przebacz jednak im ten grzech! A jeśli nie, to wymaż mię natychmiast z Twej księgi, którą napisałeś>. Pan powiedział do Mojżesza: <Tylko tego, który zgrzeszył przeciw Mnie, wymażę z mojej księgi. Idź teraz i prowadź ten lud, gdzie ci rozkazałem, a mój anioł pójdzie przed tobą. A w dniu mojej kary ukarzę ich za ich grzech>. I rzeczywiście Pan ukarał lud za to, że uczynił sobie złotego cielca, wykonanego pod kierunkiem Aarona (Wj 32, 30).

Wszystkie cytaty z Biblii Tysiąclecia: „Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu”, Wydawnictwo Pallottinum, Poznań – Warszawa 1988.

c.d.n.

________________________

Stanisław Bulza

  • Ilustracja tytułowa:  Grób Ramzesa III (KV11). Źródło: tajemnice-egiptu.pl / wybór zdjęcia wg.pco

Za; http://www.polishclub.org/2018/12/07/o-biblii-krytycznie-czesc-v-mojzesz-wersja-i/

Reklamy
Ten wpis został opublikowany w kategorii BIBLIA, JUDAIZM - ŻYDZI, STARY TESTAMENT. Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Skomentuj

Proszę zalogować się jedną z tych metod aby dodawać swoje komentarze:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Google

Komentujesz korzystając z konta Google. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj /  Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj /  Zmień )

Połączenie z %s

Ta witryna wykorzystuje usługę Akismet aby zredukować ilość spamu. Dowiedz się w jaki sposób dane w twoich komentarzach są przetwarzane.